हेटौँडा:हेटौँडास्थित कपडा उद्योगसँग जोडिएका बिनोद ढकालका बाल्यकालीन सम्झनाहरूले एक समयको समृद्ध औद्योगिक परिवेशको चित्र प्रस्तुत गर्छन्। उनका बुवाको रोजगारी, उद्योगभित्र सञ्चालित Hetex English Boarding School मा अध्ययनको अवसर, र क्यान्टिनमा पाइने सिंगडा, जेरी, हलुवा तथा पाउरोटीको स्वाद—यी सबै पक्षले उद्योग केवल उत्पादन केन्द्र मात्र नभई समग्र जीवनशैलीसँग जोडिएको संस्थाका रूपमा रहेको पुष्टि गर्छ।
ढकालका अनुसार, उक्त उद्योगले उनका परिवारका करिब ११ जनालाई शिक्षा र रोजगारीको अवसर प्रदान गरेको थियो। यसबाट प्रष्ट हुन्छ कि यस्ता उद्योगहरूको प्रभाव व्यक्तिगत सीमाभन्दा माथि उठेर सामाजिक र पुस्तान्तरणीय विकाससँग जोडिएको हुन्छ। तर विडम्बना, आज त्यही क्षेत्र उजाड बन्दै गएको छ। विद्यालय भवन लागुऔषध प्रयोगकर्ताको आश्रयस्थल बन्नु र उद्योग परिसर खण्डहरमा परिणत हुनु, राज्यको दीर्घकालीन औद्योगिक नीतिमा देखिएको कमजोरीको संकेत हो।
नेपालमा सार्वजनिक स्वामित्वका थुप्रै उद्योगहरू यस्तै अवस्थामा पुगेका छन्। सञ्चालनमा रहेका बेला ती उद्योगहरूले स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढ बनाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र सामाजिक संरचना मजबुत पार्ने काम गरेका थिए। तर बन्द भएपछि तिनको प्रभाव उल्टो दिशातर्फ मोडिएको देखिन्छ—बेरोजगारी, संरचनाको दुरुपयोग र सामाजिक विकृति बढ्दै गएको छ।
यस्तो अवस्थामा सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। बन्द उद्योगहरूलाई पुनः सञ्चालन गर्ने सम्भाव्यता अध्ययन, निजी–सार्वजनिक साझेदारीमार्फत पुनरुत्थान, वा वैकल्पिक प्रयोग (जस्तैः प्राविधिक शिक्षालय, उद्योग ग्राम) जस्ता उपाय अवलम्बन गर्न ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
यससँगै, पत्रकारिताले पनि जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने देखिन्छ। केवल घटनाको सतहमा सीमित नभई यस्ता विषयमा गहिरो अनुसन्धान, नीतिगत बहस र समाधानमुखी सामग्री प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। ढकालको भनाइ—“हामीलाई स्टन्ट होइन, काम र नतिजा चाहिएको छ”—ले यही यथार्थलाई औंल्याउँछ।
अन्ततः, हेटौँडाको कपडा उद्योगको कथा केवल एउटा उद्योगको उत्थान र पतनको कथा होइन, यो नेपालको औद्योगिक यात्राको प्रतिनिधि उदाहरण हो। अब प्रश्न उठ्छ—के हामी यी खण्डहरलाई पुनः सम्भावनामा रूपान्तरण गर्न सक्छौँ, कि यिनलाई केवल सम्झनामा सीमित राख्नेछौँ?
