हेटौँडामा राजावादी–राष्ट्रवादी धारको आवाज, इतिहास मेटेर पहिचान बदल्न नहुने तर्क
हेटौँडा । हेटौँडा बजारको मुटुमा रहेको हालको बुद्धचोकलाई पुनः ‘महेन्द्रचोक’ नामकरण गर्नुपर्ने आवाज हेटौँडामा उठ्न थालेको छ। राजावादी तथा राष्ट्रवादी धारका स्थानीयहरूले हेटौँडाको इतिहास र पुरानो पहिचानसँग जोडिएको ‘महेन्द्रचोक’ नामलाई पुनःस्थापित गर्नुपर्ने धारणा अघि सारेका छन्।
उनीहरूको तर्क छ—राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन हुँदैमा इतिहास परिवर्तन हुँदैन। कुनै समय हेटौँडाको मुख्य चोकका रूपमा परिचित ‘महेन्द्रचोक’लाई राजनीतिक परिवर्तनको प्रभावमा नाम परिवर्तन गरिएको भए त्यसलाई पुनः पुरानै ऐतिहासिक नाममा फर्काउनु आवश्यक छ।
हेटौँडा बजारको इतिहास सम्झनेहरूका अनुसार हालको बुद्धचोक विगतमा महेन्द्रचोकका नामले परिचित थियो। हेटौँडा उपमहानगरपालिकाको पुरानो भवन तथा योजना सम्बन्धी दस्तावेजमा समेत ‘महेन्द्रचोक’ नाम प्रयोग भएको अभिलेख भेटिन्छ। यसले ‘महेन्द्रचोक’ केवल मौखिक रूपमा चलेको नाम नभई हेटौँडाको पुरानो प्रशासनिक तथा भौगोलिक पहिचानसमेत रहेको देखाउँछ।
‘इतिहास मेटेर नाम फेरिँदैन’
राजावादी तथा राष्ट्रवादी धारका स्थानीयहरूको भनाइमा तत्कालीन राजा श्री ५ महेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवको नामसँग जोडिएको चोकको नाम परिवर्तन गर्नु इतिहासप्रतिको अन्याय हो।
उनीहरू प्रश्न गर्छन्, राजसंस्था हट्दैमा राजा महेन्द्रको समयसँग जोडिएको हेटौँडाको इतिहास पनि हटाउन मिल्छ ?
उनीहरूको धारणा छ, राजसंस्था वा कुनै राजनीतिक व्यवस्थाप्रतिको समर्थन–विरोध आफ्नो ठाउँमा भए पनि इतिहासमा स्थापित भइसकेका स्थानका नामलाई राजनीतिक प्रतिशोधका आधारमा परिवर्तन गर्नु उचित होइन।
“इतिहासलाई मेटेर नयाँ इतिहास निर्माण गर्न सकिँदैन। पुरानो नाममा हेटौँडाको एउटा पुस्ताको सम्झना, विकासक्रम र पहिचान जोडिएको छ,” राष्ट्रवादी धारका स्थानीयहरूको तर्क छ।
गणतन्त्रपछि नाम फेरिएको दाबी, तर निर्णयको अभिलेख खोजिँदै
महेन्द्रचोकको नाम परिवर्तन गरेर बुद्धचोक राखिएको विषयलाई राजावादी तथा राष्ट्रवादी पक्षले २०६२/६३ को राजनीतिक परिवर्तनपछि राजसंस्थासँग जोडिएका नामहरू विस्थापित गर्ने प्रवृत्तिसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन्।
तर, महेन्द्रचोकको नाम ठ्याक्कै कुन मितिमा, कुन निकायको निर्णयबाट र कुन निर्णय नम्बरबाट बुद्धचोक राखियो भन्ने आधिकारिक अभिलेख भने अझै सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट छैन। त्यसैले यस विषयमा हेटौँडा उपमहानगरपालिका तथा सम्बन्धित पुराना सरकारी अभिलेखबाट तथ्य सार्वजनिक हुनुपर्ने आवश्यकता छ।
तर नाम परिवर्तनको औपचारिक निर्णय स्पष्ट नभए पनि पुराना सरकारी दस्तावेजमा ‘महेन्द्रचोक’ उल्लेख हुनु भने महत्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा लिन सकिन्छ।
अब ‘महेन्द्रचोक’ पुनःस्थापनाको बहस
राजावादी तथा राष्ट्रवादी समूहले अब यो विषयलाई केवल राजनीतिक नाराका रूपमा नभई हेटौँडाको ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडेर अघि बढाउनुपर्ने बताउन थालेका छन्।
उनीहरूको माग छ—हेटौँडा उपमहानगरपालिकाले पुराना अभिलेख अध्ययन गरी महेन्द्रचोकको इतिहास सार्वजनिक गरोस् र आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी हालको बुद्धचोकमा ‘महेन्द्रचोक’ नाम पुनःस्थापित गर्ने विषयमा निर्णय गरोस्।
उनीहरूका अनुसार चोकको नाम परिवर्तन गर्नु सामान्य विषय जस्तो देखिए पनि त्यसले पुस्तौँदेखि प्रयोग हुँदै आएको ऐतिहासिक स्मृति र पहिचानमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
‘महेन्द्रचोक’ केवल नाम होइन, एउटा कालखण्डको स्मृति
हेटौँडाको विकासक्रममा महेन्द्रचोकको आफ्नै ऐतिहासिक महत्व रहेको राष्ट्रवादी पक्षको दाबी छ। उनीहरूका लागि महेन्द्रचोक भन्नु केवल एउटा भौगोलिक स्थानको नाम होइन, हेटौँडाको पुरानो स्वरूप, राजसंस्थाको कालखण्ड र त्यस समयको विकासक्रमसँग जोडिएको स्मृति हो।
त्यसैले उनीहरूको स्पष्ट धारणा छ—
“व्यवस्था बदलियो भन्दैमा इतिहास बदलिनु हुँदैन। इतिहासमा स्थापित नाम मेटेर होइन, इतिहासलाई स्वीकार गरेर अघि बढ्नुपर्छ।”
अब हेटौँडाको राजनीतिक तथा सामाजिक वृत्तमा उठिरहेको प्रश्न एउटै छ—हालको बुद्धचोक फेरि ‘महेन्द्रचोक’ बन्न सक्छ कि सक्दैन ?
यसको अन्तिम निर्णय भने हेटौँडा उपमहानगरपालिका, स्थानीय सरोकारवाला र आवश्यक कानुनी प्रक्रियाबाटै तय हुनेछ। तर राजावादी तथा राष्ट्रवादी धारले उठाएको यो विषयले हेटौँडामा इतिहास, पहिचान र राजनीतिक परिवर्तनबीचको बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ।